Stoklar Net Gerçekleşebilir Değere Nasıl İndirilir, İndirim Ne Zaman İptal Edilir?
TMS 2'ye göre net gerçekleşebilir değer hesabı, kalem ve grup bazında indirim, hammadde için özel kural, indirimin iptal sınırı ve BOBİ FRS ile farklar; sayısal örnek ve kayıtlarla.
Net gerçekleşebilir değer, stokun olağan iş akışı içinde satışından beklenen net tutardır. Stokların net gerçekleşebilir değere indirilmesi, varlıkların satış veya kullanım yoluyla geri kazanılması beklenen tutarın üzerinde gösterilmemesini sağlar. Uygulamada en çok tartışılan noktalar, indirimin hangi düzeyde (kalem mi, grup mu) yapılacağı, hammaddenin ne zaman indirileceği ve önceki dönemde yapılan indirimin hangi koşullarda ve hangi tutarla iptal edileceğidir. Bu yazıda TMS 2 hükümlerini sayısal bir örnekle açıklıyor ve BOBİ FRS ile karşılaştırıyorum.
Kısa Cevap
Stoklar maliyet ile net gerçekleşebilir değerin düşük olanıyla ölçülür (TMS 2 paragraf 9). Net gerçekleşebilir değer, tahmini satış fiyatından tahmini tamamlanma maliyetleri ve satış için gerekli tahmini maliyetler düşülerek bulunur (TMS 2 paragraf 6). İndirim genellikle kalem bazında yapılır; benzer veya ilişkili kalemler belirli koşullarda gruplandırılabilir, ancak tüm mamuller gibi sınıf bazında indirim uygun değildir (TMS 2 paragraf 29). İndirim tutarı oluştuğu dönemde gider yazılır. İndirime neden olan koşullar ortadan kalktığında indirim iptal edilir; iptal, daha önce yapılan indirimle sınırlıdır ve stok yeniden maliyetinin üzerine çıkamaz (TMS 2 paragraf 33 ve 34).
Dayanak hükümler
| Paragraf | Konu |
|---|---|
| 6–7 | Net gerçekleşebilir değerin tanımı; işletmeye özgü bir değer olması |
| 9 | Maliyet ile net gerçekleşebilir değerin düşük olanı |
| 28–29 | İndirimin gerekçesi; kalem ve grup bazında uygulama |
| 30–31 | Tahminde kullanılacak kanıt ve elde tutulma amacı |
| 32 | Hammadde ve malzeme |
| 33–34 | Yeniden değerlendirme, iptal ve kâr veya zarara yansıtma |
| 36 | Açıklamalar |
Net gerçekleşebilir değer nasıl tahmin edilir?
Tahmin, tahminin yapıldığı anda mevcut olan en güvenilir kanıta dayanır. Raporlama döneminden sonra gerçekleşen ve dönem sonundaki koşulları teyit eden fiyat ve maliyet değişimleri de dikkate alınır (TMS 2 paragraf 30). Raporlama döneminden sonraki stok satışları, dönem sonundaki net gerçekleşebilir değere ilişkin kanıt sağlayabilir; TMS 10 bu durumu düzeltme gerektiren olaylar arasında sayar (TMS 10 paragraf 9).
Stokun elde tutulma amacı da önemlidir. Kesin bir satış sözleşmesine bağlı stoklarda net gerçekleşebilir değer sözleşme fiyatına göre belirlenir; sözleşme miktarını aşan kısım için genel satış fiyatı kullanılır (TMS 2 paragraf 31). Net gerçekleşebilir değer işletmeye özgü bir değerdir ve satış maliyetleri düşülmüş gerçeğe uygun değere eşit olmayabilir (TMS 2 paragraf 7).
Hammadde ne zaman indirilir?
Üretimde kullanılacağı mamullerin maliyetine eşit veya daha yüksek bir fiyatla satılması bekleniyorsa, hammadde maliyetinin altına indirilmez. Hammadde fiyatındaki düşüş, mamul maliyetinin net gerçekleşebilir değerini aşacağını gösteriyorsa hammadde indirilir; bu durumda yenileme maliyeti net gerçekleşebilir değerin en iyi ölçüsü olabilir (TMS 2 paragraf 32). Yalnızca hammadde piyasa fiyatının düşmesi, tek başına indirim gerektirmez.
Sayısal örnek
Tutarlar varsayımsaldır. Örnekte vergi etkileri dikkate alınmamıştır.
Varsayımlar (31 Aralık 2026)
| Kalem | Maliyet | Tahmini satış fiyatı | Tamamlanma maliyeti | Satış maliyeti | Net gerçekleşebilir değer | Defter değeri |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A mamulü | 200.000 | 245.000 | 0 | 15.000 | 230.000 | 200.000 |
| B mamulü | 150.000 | 140.000 | 0 | 10.000 | 130.000 | 130.000 |
| C yarı mamulü | 80.000 | 70.000 | 5.000 | 3.000 | 62.000 | 62.000 |
Hesaplama
Net gerçekleşebilir değer = Tahmini satış fiyatı − Tahmini tamamlanma maliyeti − Tahmini satış maliyeti
- A: 245.000 − 15.000 = 230.000 TL. Maliyetten yüksek; indirim yok.
- B: 140.000 − 10.000 = 130.000 TL. İndirim 150.000 − 130.000 = 20.000 TL.
- C: 70.000 − 5.000 − 3.000 = 62.000 TL. İndirim 80.000 − 62.000 = 18.000 TL.
Toplam indirim = 20.000 + 18.000 = 38.000 TL. Stokların toplam defter değeri 200.000 + 130.000 + 62.000 = 392.000 TL.
Bağımsız kontrol ve grup bazında hesaplama hatası
Toplam maliyet 430.000 TL, toplam defter değeri 392.000 TL; fark 38.000 TL ile kalem bazındaki indirimlerin toplamı birbirini tutuyor. Aynı stoklar tek bir grup gibi değerlendirilseydi toplam net gerçekleşebilir değer 230.000 + 130.000 + 62.000 = 422.000 TL olur ve yalnızca 8.000 TL indirim yapılırdı. A mamulündeki gizli kazanç, B ve C’deki kayıpları örterdi. TMS 2 paragraf 29 bu tür bir dengelemeye izin vermez; aradaki 30.000 TL fark kayıtların eksik gösterilmesi anlamına gelir.
Sonraki dönem: indirimin iptali
2027’de B mamulü hâlâ stokta ve tahmini satış fiyatı 175.000 TL’ye, satış maliyeti ise 10.000 TL’de kalıyor. Yeni net gerçekleşebilir değer 165.000 TL’dir. Defter değeri 130.000 TL olduğu halde stok maliyetinin (150.000 TL) üzerine çıkarılamaz. İptal edilecek tutar 150.000 − 130.000 = 20.000 TL ile sınırlıdır; yeni defter değeri 150.000 TL olur (TMS 2 paragraf 33).
Temsili muhasebe kayıtları
Tekdüzen Hesap Planı kodları tanıdık bir çerçeve sunmak için kullanılmıştır. TMS 2, indirimin kâr veya zararda hangi satırda sunulacağını belirlemez; burada satışların maliyeti tercih edilmiştir ve tercih tutarlı uygulanmalıdır.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 620 Satılan Mamuller Maliyeti (stok değer düşüklüğü) | 38.000 | |
| 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (−) | 38.000 |
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (−) | 20.000 | |
| 620 Satılan Mamuller Maliyeti (indirimin iptali) | 20.000 |
C yarı mamulü 2027’de satıldığında, karşılık hesabındaki 18.000 TL de stokla birlikte satışların maliyetine aktarılır.
Finansal tablolara etkisi
- 2026: stoklar 392.000 TL; satışların maliyeti 38.000 TL artar.
- 2027: iptal edilen 20.000 TL, gider olarak kaydedilen stok tutarını azaltır (TMS 2 paragraf 34).
- Dipnotlarda dönemin indirim tutarı, iptal tutarı ve iptale yol açan olay veya durumlar açıklanır (TMS 2 paragraf 36).
BOBİ FRS’de durum
BOBİ FRS de stokları maliyet bedeli ile net gerçekleşebilir değerden düşük olanıyla ölçer ve net gerçekleşebilir değeri aynı şekilde tanımlar (BOBİ FRS paragraf 6.4). Değer düşüklüğü testi genellikle kalem bazında yapılır, benzer koşullarda gruplandırmaya izin verilir (BOBİ FRS paragraf 6.23). Hammaddeye ilişkin hüküm TMS 2 ile örtüşür (BOBİ FRS paragraf 6.24). İptal, maliyet bedeliyle sınırlıdır (BOBİ FRS paragraf 6.25).
Fark sunumdadır: BOBİ FRS, değer düşüklüğü zararının Kâr veya Zarar Tablosunda “Satışların Maliyeti” kalemine yansıtılacağını açıkça belirtir (BOBİ FRS paragraf 6.22). TFRS’de sunum satırı muhasebe politikasına bırakılmıştır.
Uygulamada sık yapılan hatalar
- Tüm mamulleri tek grup olarak değerlendirip kâr eden kalemlerle zarar eden kalemleri dengelemek.
- Satış maliyetlerini (komisyon, nakliye) net gerçekleşebilir değer hesabına katmamak.
- Mamul kârlı satılmaya devam ettiği halde hammaddeyi piyasa fiyatına indirmek.
- İptali maliyetin üzerine taşımak veya iptali gelir kalemi olarak sunmak.
- Dönem sonundan sonraki satış fiyatlarını, dönem sonundaki koşulları teyit edip etmediğini değerlendirmeden kullanmak.
- Yavaş hareket eden ve eskiyen stoklar için yaşlandırma analizi yapmamak.
Kontrol listesi
- Net gerçekleşebilir değer kalem bazında mı hesaplandı? Gruplandırma yapıldıysa TMS 2 paragraf 29 koşulları belgelendi mi?
- Tamamlanma ve satış maliyetleri tahmine dahil edildi mi?
- Kesin satış sözleşmesine bağlı stoklar ayrıca değerlendirildi mi?
- Önceki dönem indirimleri yeniden değerlendirildi mi, iptal maliyetle sınırlandı mı?
- İndirim ve iptal tutarları ile nedenleri dipnotlarda açıklandı mı?
Stok maliyetinin belirlenmesi için stok maliyetine dahil edilen giderler, enflasyon düzeltmesi yapılan dönemlerde net gerçekleşebilir değer karşılaştırması için TMS 29 kapsamında stokların düzeltilmesi yazılarına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- KGK, TMS 2 Stoklar, TFRS 2026 Seti (Mavi Kitap)
- KGK, TMS 10 Raporlama Döneminden Sonraki Olaylar, TFRS 2026 Seti (Mavi Kitap)
- KGK, BOBİ FRS 2021 Sürümü
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; belirli bir işletmenin durumu için standart metni ve mesleki değerlendirme esas alınmalıdır.