Stok Maliyetine Hangi Giderler Dahil Edilir? TMS 2 Rehberi

Stok maliyeti, bir stok kalemini bugünkü yerine ve durumuna getirmek için katlanılan harcamaların toplamıdır. Ancak işletmenin o stokla ilgili yaptığı her harcama bu tutara girmez. Hangi giderin aktifleştirileceği, hangisinin dönem gideri yazılacağı brüt kâr marjını, stok değerlemesini ve vergi öncesi kârı doğrudan etkiler. Bu yazıda TMS 2 Stoklar standardının stok maliyetine ilişkin hükümlerini, sayısal bir örnek ve temsili muhasebe kayıtlarıyla ele alıyorum. Yazının sonunda aynı konunun BOBİ FRS’de nasıl düzenlendiğini de karşılaştırıyorum.

Kısa Cevap

TMS 2’ye göre stok maliyeti üç bileşenden oluşur: satın alma maliyetleri, dönüştürme maliyetleri ve stokları mevcut konumuna ve durumuna getirmek için katlanılan diğer maliyetler (TMS 2 paragraf 10). İade alınabilecek vergiler maliyete girmez, ticari iskontolar ise maliyetten düşülür (TMS 2 paragraf 11). Normalin üstündeki fireler, bir sonraki üretim aşaması için gerekli olmayan depolama maliyetleri, genel yönetim giderleri ve satış maliyetleri stoka yüklenmez, gerçekleştikleri dönemde gider yazılır (TMS 2 paragraf 16). Sabit genel üretim giderleri normal kapasiteye göre dağıtılır; atıl kapasitenin payı gider olur (TMS 2 paragraf 13).

Dayanak: TMS 2 hangi paragraflarda düzenliyor?

Bu yazıdaki atıflar KGK’nın yayımladığı TFRS 2026 Seti (Mavi Kitap) içindeki TMS 2 metnine dayanır. Mavi Kitap, 1 Ocak 2026 ve öncesinde başlayan hesap dönemlerinde yürürlükte olan metinleri içerir.

Stok maliyetinin üç bileşeni

1. Satın alma maliyetleri

TMS 2 paragraf 11’e göre satın alma maliyetleri; satın alma fiyatını, ithalat vergilerini ve işletmenin daha sonra vergi idaresinden iade alamayacağı diğer vergileri, taşıma, yükleme-boşaltma ve edinimle doğrudan ilişkilendirilebilen diğer maliyetleri kapsar. Ticari iskontolar, indirimler ve benzeri kalemler maliyetten düşülür. Pratikte navlun, nakliye sigortası, gümrük vergisi, gümrük müşavirliği ücreti ve malın depoya kadar taşınması bu gruba girer. İşletmenin indirim yoluyla geri alabildiği vergiler ise maliyete eklenmez; bunlar ayrı bir alacak olarak izlenir.

2. Dönüştürme maliyetleri

Üretim yapan işletmelerde dönüştürme maliyetleri direkt işçilik ile sabit ve değişken genel üretim giderlerinden sistematik olarak dağıtılan payları içerir (TMS 2 paragraf 12). Sabit genel üretim giderleri (fabrika amortismanı, bakım-onarım, fabrika yönetimi gibi) tesisin normal kapasitesine göre dağıtılır. Üretim düşük kaldığında birim başına düşen sabit gider artırılmaz; dağıtılamayan kısım gerçekleştiği dönemde gider yazılır (TMS 2 paragraf 13). Değişken genel üretim giderleri ise fiili kullanıma göre dağıtılır.

3. Diğer maliyetler

Diğer maliyetler yalnızca stokları mevcut konumuna ve durumuna getirmek için katlanıldıkları ölçüde maliyete girer (TMS 2 paragraf 15). Belirli bir müşteri için yapılan ürün tasarımı bu kapsamda değerlendirilebilir. Borçlanma maliyetleri yalnızca TMS 23’ün izin verdiği sınırlı durumlarda stok maliyetine eklenebilir (TMS 2 paragraf 17); bu konuyu borçlanma maliyetlerinin aktifleştirilmesi yazısında ayrıca ele alıyorum.

Stok maliyetine dahil edilmeyen giderler

TMS 2 paragraf 16, stoka yüklenmeyen ve oluştuğu dönemde gider yazılan maliyetlere örnek verir:

• Normalin üstünde gerçekleşen hammadde fire ve kayıpları, işçilik ve diğer üretim maliyetleri,
• Üretim sürecinde bir sonraki aşamadan önce gerekli olanlar dışındaki depolama maliyetleri,
• Stokların mevcut konumuna ve durumuna getirilmesine katkısı olmayan genel yönetim giderleri,
• Satış maliyetleri.

Vadeli alımlarda ödenen tutar ile normal kredi koşullarındaki fiyat arasındaki fark da stok maliyeti değildir; finansman süresi boyunca faiz gideri olarak muhasebeleştirilir (TMS 2 paragraf 18). Bu konuyu vadeli stok alımları yazısında sayısal örnekle açıklıyorum.

Sayısal örnek

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır; tutarlar yalnızca hesaplama mantığını göstermek için seçilmiştir. Vergi oranları ve vergi mevzuatının sonuçları örneğe dahil edilmemiştir.

Varsayımlar

A şirketi bir hammaddeyi ithal ediyor ve bu hammaddeyle tek tip bir mamul üretiyor. Dönem bilgileri:

• Liste fiyatı 500.000 TL, tedarikçinin tanıdığı ticari iskonto %4 (20.000 TL).
• İade alınamayan gümrük vergisi 24.000 TL, navlun ve sigorta 18.000 TL, gümrük müşavirliği 6.000 TL, depoya taşıma 4.000 TL.
• Aynı dönemde satış departmanının reklam gideri 10.000 TL, genel yönetim gideri 12.000 TL.
• Üretim: 8.000 birim. Kullanılan direkt ilk madde 400.000 TL, direkt işçilik 160.000 TL, değişken genel üretim gideri 64.000 TL.
• Sabit genel üretim gideri 300.000 TL. Tesisin normal kapasitesi 10.000 birim.
• Normalin üstünde gerçekleşen hammadde firesi 12.000 TL.

Formül ve hesaplama

Hammaddenin satın alma maliyeti = Liste fiyatı − Ticari iskonto + Gümrük vergisi + Navlun ve sigorta + Gümrük müşavirliği + Depoya taşıma
= 500.000 − 20.000 + 24.000 + 18.000 + 6.000 + 4.000 = 532.000 TL

Reklam (10.000 TL) ve genel yönetim (12.000 TL) giderleri stoku mevcut konumuna getirmeye katkı sağlamadığı için maliyete girmez.

Sabit genel üretim gideri yükleme oranı = 300.000 / 10.000 birim = 30 TL/birim
Stoka yüklenen sabit gider = 8.000 × 30 = 240.000 TL
Dağıtılmayan sabit gider = 300.000 − 240.000 = 60.000 TL (dönem gideri)

Mamul maliyeti = 400.000 + 160.000 + 64.000 + 240.000 = 864.000 TL; birim maliyet 864.000 / 8.000 = 108 TL.

Bağımsız kontrol

Birim bazında toplama yaparak sonucu doğrulayalım: direkt ilk madde 50 TL (400.000 / 8.000), direkt işçilik 20 TL, değişken genel üretim gideri 8 TL, sabit genel üretim gideri 30 TL. Toplam 108 TL × 8.000 birim = 864.000 TL. İki yol aynı sonucu veriyor. Sabit giderin tamamı fiili üretime bölünseydi birim sabit gider 37,5 TL olurdu ve stok, atıl kapasitenin maliyetini de taşıyarak olduğundan yüksek gösterilirdi; TMS 2 paragraf 13 bunu engeller.

Temsili muhasebe kayıtları

Kayıtlarda Türkiye’de yasal defterlerde kullanılan Tekdüzen Hesap Planı kodları, okuyucunun tanıdığı bir çerçeve sunmak için tercih edildi. TMS 2 belirli bir hesap kodu öngörmez; kodlar işletmenin hesap planına göre değişir.

Kayıt 3’te borç toplamı 936.000 TL, alacak toplamı 936.000 TL’dir. Dönem giderlerinin hangi hesapta izleneceği işletmenin maliyet sistemine bağlıdır. TFRS finansal tablolarında bu tutarlar kâr veya zararda gider olarak yer alır.

Finansal tablolara etkisi

• Finansal durum tablosu: mamul stoku 864.000 TL. Kalan hammadde, kullanılmayan tutar üzerinden izlenir.
• Kâr veya zarar: 60.000 TL dağıtılmayan sabit gider ve 12.000 TL normal üstü fire bu dönemin gideridir. Reklam ve genel yönetim giderleri de (toplam 22.000 TL) bu dönemde gider yazılır.
• Bu giderler yanlışlıkla stoka eklenseydi dönem kârı bugün yüksek görünür, mamul satıldığında satışların maliyeti şişerdi.

BOBİ FRS’de durum farklı mı?

BOBİ FRS’nin Stoklar bölümü maliyet bileşenlerini büyük ölçüde benzer tanımlar: satın alma maliyetleri iade alınamayan vergileri ve doğrudan ilişkilendirilebilen maliyetleri içerir, ticari iskontolar düşülür (BOBİ FRS paragraf 6.7). Stoka yüklenmeyen giderlerin listesi de TMS 2 ile örtüşür (BOBİ FRS paragraf 6.15). Bununla birlikte, karşılaştırma yaparken gözden kaçmaması gereken üç fark vardır:

• Sabit genel üretim giderleri: BOBİ FRS dönüştürme maliyetlerinde esas olarak tam maliyet yöntemini öngörür; sabit ve değişken genel üretim giderlerinin tamamı maliyete girer, yalnızca faaliyeti durdurulan veya henüz faaliyete geçmemiş bölümlerin sabit giderleri hariç tutulur (BOBİ FRS paragraf 6.12). Normal kapasiteye dayalı dağıtım (normal maliyet yöntemi) bir seçenek olarak tanınır (BOBİ FRS paragraf 6.13). TMS 2’de ise normal kapasite esası zorunludur.
• Borçlanma maliyetleri: BOBİ FRS, satışa hazır hale gelmesi normal şartlarda bir yıldan uzun süren stoklarla doğrudan ilişkili borçlanma maliyetlerinin maliyete dahil edileceğini belirtir (BOBİ FRS paragraf 6.14A).
• Vadeli alımlar: BOBİ FRS’de bir yıl veya daha kısa vadeli alımlarda vade farkı ayrıştırılmaz (BOBİ FRS paragraf 6.8).

Bu nedenle yukarıdaki örnek BOBİ FRS uygulayan ve tam maliyet yöntemini seçen bir işletmede farklı sonuç verir: 300.000 TL sabit giderin tamamı 8.000 birime dağıtılır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• İndirim yoluyla geri alınabilen vergileri stok maliyetine eklemek.
• Ticari iskontoları maliyetten düşmek yerine gelir olarak kaydetmek.
• Düşük üretim dönemlerinde sabit genel üretim giderlerinin tamamını stoka yüklemek (TMS 2 uygulayan işletmede).
• Mamul deposunun kira ve personel giderini, üretim sürecinin gerektirdiği bir depolama olmadığı halde stoka eklemek.
• Satış ve pazarlama giderlerini “ürünle ilgili” diye maliyete katmak.
• Vadeli alımın vade farkını stok maliyetinde bırakmak.

Kontrol listesi

• Satın alma faturasındaki iskontolar maliyetten düşüldü mü?
• İade alınabilen ve alınamayan vergiler ayrıştırıldı mı?
• Navlun, sigorta, gümrük ve taşıma giderleri ilgili stok kalemine dağıtıldı mı?
• Normal kapasite belgelendi mi, sabit gider yükleme oranı buna göre hesaplandı mı?
• Normal üstü fire ve atıl kapasite payı dönem giderine alındı mı?
• Uygulanan çerçeve TFRS mi BOBİ FRS mi? Seçilen maliyet yöntemi muhasebe politikalarında açıklandı mı?

Stokların sonraki ölçümü için net gerçekleşebilir değer yazısına, kur farklarının etkisi için stok alımında kur farkları yazısına bakabilirsiniz. Finansal raporlama hizmetlerine buradan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• KGK, TMS 2 Stoklar, TFRS 2026 Seti (Mavi Kitap)
• KGK, Büyük ve Orta Boy İşletmeler İçin Finansal Raporlama Standardı (BOBİ FRS 2021 Sürümü)

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; belirli bir işletmenin durumu için standart metni ve mesleki değerlendirme esas alınmalıdır.