İşletme sermayesi nasıl yönetilir? Alacak, stok ve borç döngüsü
İşletme sermayesi, kârın nakde dönüşmeden önce beklediği yerdir. Alacak, stok ve ticari borç sürelerindeki birkaç günlük değişim, büyüyen bir şirkette ciddi bir nakit ihtiyacı yaratabilir.
İşletme sermayesi, bir şirketin günlük faaliyetini sürdürmek için bağladığı kaynaktır. Yönetim açısından en kullanışlı tanımı şudur: ticari alacaklar ve stoklar toplamından ticari borçların düşülmesiyle bulunan net işletme sermayesi. Bu tutar, satışın nakde dönüşmesini beklerken şirketin kendi kaynağından ya da krediyle finanse etmek zorunda olduğu parayı gösterir.
Nakit dönüşüm süresi
İşletme sermayesini gün cinsinden okumak, yönetimi kolaylaştırır:
| Gösterge | Basit hesap | Anlamı |
|---|---|---|
| Alacak tahsil süresi (DSO) | Ticari alacaklar / satışlar × 365 | Satıştan tahsilata kaç gün geçiyor? |
| Stok devir süresi (DIO) | Stoklar / satışların maliyeti × 365 | Mal kaç gün depoda bekliyor? |
| Borç ödeme süresi (DPO) | Ticari borçlar / satışların maliyeti × 365 | Tedarikçiye kaç günde ödeniyor? |
| Nakit dönüşüm süresi | DSO + DIO − DPO | Para kaç gün boyunca operasyona bağlı kalıyor? |
Nakit dönüşüm süresi 90 gün olan bir şirket, kabaca üç aylık satış maliyetini sürekli finanse etmek zorundadır.
Varsayımsal bir örnek
Yıllık satışları 120 milyon TL olan bir şirket düşünelim. Alacak tahsil süresinin 60 günden 75 güne uzaması, ortalama alacak bakiyesini yaklaşık 19,7 milyon TL’den 24,7 milyon TL’ye çıkarır (120 × 60/365 ve 120 × 75/365). Yani yalnızca on beş günlük bir gecikme, yaklaşık 5 milyon TL ek nakit ihtiyacı yaratır. Gelir tablosunda hiçbir şey değişmemiştir.
Bu örnek, kâr ile nakit arasındaki farkın neden büyüyen şirketlerde daha belirgin olduğunu da açıklar. Ayrıntısını Kârlı şirket neden nakitsiz kalır? yazısında anlattım.
Alacak yönetimi
- Müşteri bazında izleyin. Ortalama tahsil süresi, birkaç büyük müşterinin gecikmesini gizleyebilir.
- Vade ile gerçek ödeme süresini ayırın. Planlama gerçek davranışa göre yapılmalıdır.
- Vadeyi fiyatla birlikte konuşun. Özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde, vadeli satışın finansman maliyeti fiyatlamaya yansıtılmazsa kâr marjı sessizce erir.
Stok yönetimi
Stok, parası ödenmiş ama henüz satılmamış maldır. Yavaş dönen ürünleri belirlemek, stok yaşlandırması yapmak ve satın alma kararlarını satış tahminine bağlamak, işletme sermayesindeki en hızlı iyileşmeyi çoğu zaman stok tarafında sağlar.
Ticari borç yönetimi
Tedarikçi vadelerini uzatmak nakdi rahatlatır, ancak sınırı vardır. Ödemeleri sistematik olarak geciktirmek tedarikçi ilişkisini ve fiyatları bozar. Amaç, ödeme takvimini tahsilat takvimiyle uyumlu hale getirmektir.
İşletme sermayesi ve planlama
İşletme sermayesi varsayımları; bütçenin, nakit planının ve iş planının ortak temelidir. Satış artışı planlanırken alacak ve stoktaki artış da planlanmalıdır; aksi halde büyüme planı nakit açığıyla sonuçlanır. Bu bağlantıyı nakit akışı yönetimi sayfasında ve 13 haftalık nakit akışı yazısında ele aldım.
Sık sorulan sorular
Negatif nakit dönüşüm süresi iyi midir?
Şirketin tedarikçilerine, müşterilerinden tahsilat yaptıktan sonra ödeme yaptığını gösterir; nakit açısından avantajlıdır. Perakende gibi peşin satış yapan sektörlerde görülür. Ancak bu avantaj tedarikçi koşullarına bağlıdır ve satışların daralması halinde hızla tersine dönebilir.
İşletme sermayesi ihtiyacı nasıl finanse edilir?
Öz kaynak, kısa vadeli krediler, faktoring ve tedarikçi vadeleri başlıca kaynaklardır. Hangisinin uygun olduğu, ihtiyacın kalıcı mı mevsimsel mi olduğuna göre değişir: kalıcı ihtiyacın kısa vadeli krediyle sürekli çevrilmesi, vade uyumsuzluğu riski yaratır.