Ertelenmiş vergi nedir, nasıl hesaplanır?
Ertelenmiş vergi, muhasebe kârı ile vergi matrahı arasındaki zamanlama farklarının gelecekte vergi ödemelerini nasıl etkileyeceğini bugünkü finansal tablolara yansıtır. Bir vergi ödemesi değil, bir eşleştirme mekanizmasıdır.
Ertelenmiş vergi, finansal raporlama standartlarına göre hazırlanan tablolardaki varlık ve yükümlülüklerin defter değeri ile bunların vergi mevzuatına göre değeri (vergi matrahı) arasındaki geçici farklar nedeniyle, gelecek dönemlerde ödenecek veya indirilecek vergi tutarlarının bugünkü finansal tablolara yansıtılmasıdır. TFRS’de TMS 12 Gelir Vergileri standardında düzenlenir.
Ertelenmiş vergi bir ödeme değildir; vergi dairesine bugün ödenen tutarı değiştirmez. Amacı, bir işlemin muhasebe etkisi ile vergi etkisini aynı döneme eşleştirmektir.
Neden ortaya çıkar?
Türkiye’de yasal kayıtlar vergi mevzuatına göre tutulduğu için, vergi açısından geçerli tutarlar defterlerde zaten vardır. Ertelenmiş vergi, finansal tablolar TFRS veya BOBİ FRS’ye göre düzeltildiğinde ortaya çıkar: düzeltmeler muhasebe kârını değiştirir, ama vergi matrahını değiştirmez. Bu düzeltmelerin nasıl yapıldığını yasal kayıtlardan TFRS’ye dönüşüm yazısında anlattım.
Geçici fark ve kalıcı fark
| Tür | Tanım | Örnek | Ertelenmiş vergi doğar mı? |
|---|---|---|---|
| Geçici fark | Muhasebe ve vergi aynı tutarı farklı dönemlerde tanır | Kıdem tazminatı karşılığı, amortisman süresi farkı | Evet |
| Kalıcı fark | Bir tutar yalnızca birinde tanınır, diğerinde hiç tanınmaz | Kanunen kabul edilmeyen bazı giderler, istisna kazançlar | Hayır |
Geçici farklar ikiye ayrılır:
- İndirilebilir geçici fark: Gelecekte vergi matrahını azaltacak farklar. Ertelenmiş vergi varlığı doğurur. Örneğin TFRS’de bugün gider yazılan ama vergide ödendiğinde indirilecek kıdem tazminatı karşılığı.
- Vergilendirilebilir geçici fark: Gelecekte vergi matrahını artıracak farklar. Ertelenmiş vergi yükümlülüğü doğurur. Örneğin vergide TFRS’dekinden daha hızlı amortisman ayrılan bir varlık.
Kullanılmamış mali zararlar da, gelecekte vergiye tabi kârlardan indirilebilecekleri ölçüde ertelenmiş vergi varlığı doğurabilir.
Varsayımsal bir örnek
Bir şirket TFRS’ye göre 1.000.000 TL kıdem tazminatı karşılığı ayırıyor. Vergi mevzuatına göre bu tutar ancak ödendiğinde gider olarak indirilebiliyor. Kurumlar vergisi oranını bu örnek için %25 varsayalım:
- İndirilebilir geçici fark: 1.000.000 TL
- Ertelenmiş vergi varlığı: 1.000.000 × %25 = 250.000 TL
Gelir tablosunda karşılık gideri 1.000.000 TL azaltır, ertelenmiş vergi geliri ise 250.000 TL artırır. Böylece vergi gideri, muhasebe kârıyla tutarlı hale gelir. Tazminat ödendiğinde gider vergi matrahından düşülür ve ertelenmiş vergi varlığı kapanır.
Hesaplamada dikkat edilecek noktalar
- Oran: Farkın tersine döneceği dönemde geçerli olması beklenen ve raporlama tarihinde yürürlüğe girmiş ya da girmesi kesinleşmiş oran kullanılır. Oran değişiklikleri, mevcut ertelenmiş vergi bakiyelerinin yeniden ölçülmesini gerektirir.
- Varlığın geri kazanılabilirliği: Ertelenmiş vergi varlığı, gelecekte bu farkların indirilebileceği yeterli vergiye tabi kâr bekleniyorsa kayda alınır.
- Mahsup: Belirli koşullarda varlık ve yükümlülük netleştirilerek sunulabilir.
- Özkaynakta tanınan kalemler: Doğrudan özkaynakta tanınan işlemlerin ertelenmiş vergisi de özkaynakta tanınır.
Yönetim açısından anlamı
Ertelenmiş vergi teknik bir kalem gibi görünse de yönetim için iki şey söyler: şirketin efektif vergi oranı neden kanuni orandan farklıdır ve gelecekte hangi vergi yükleri veya avantajları beklenmektedir? Muhasebe kârı ile vergi matrahı arasındaki farkların vergi tarafından nasıl göründüğünü ticari kâr ile mali kâr neden farklıdır? yazısında anlattım.
Konunun genel çerçevesi için finansal raporlama ve CFO perspektifinden vergi sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ertelenmiş vergi yasal defterlere kaydedilir mi?
Hayır. Ertelenmiş vergi, TFRS veya BOBİ FRS’ye göre hazırlanan finansal tablolarda yer alır; vergi mevzuatına göre tutulan yasal defterlere işlenmez.
Ertelenmiş vergi varlığı nakit midir?
Hayır. Gelecekte daha az vergi ödenmesini sağlayabilecek bir hakkı gösterir; bu hak ancak yeterli vergiye tabi kâr oluştuğunda nakit etkisine dönüşür.