Yasal kayıtlardan TFRS’ye dönüşüm nasıl yapılır?
Vergi mevzuatına göre tutulan defterlerden TFRS’ye uygun finansal tablo üretmek, her yıl baştan yapılan bir çalışma olmamalıdır. Düzeltmeler sınıflandırılıp belgelendiğinde dönüşüm tekrarlanabilir, denetlenebilir ve hızlı hale gelir.
Türkiye’de şirketlerin defterleri, Vergi Usul Kanunu ve Tekdüzen Hesap Planı çerçevesinde tutulur. Bu kayıtlar vergi matrahının doğru hesaplanması için tasarlanmıştır. TFRS ise şirketin ekonomik gerçekliğini yansıtmayı amaçlar. İki amaç farklı olduğu için, yasal kayıtlardan TFRS’ye uygun finansal tablo elde etmek bir dönüşüm gerektirir.
Pratikte dönüşüm, ayrı bir defter tutmak yerine, yasal mizan üzerine yapılan düzeltme ve sınıflandırma kayıtlarıyla gerçekleştirilir.
Dönüşümün adımları
- Yasal mizanın alınması ve mutabakatı: Başlangıç noktası, kapanışı yapılmış ve mutabakatları tamamlanmış bir mizandır. Hatalı bir mizan üzerine yapılan dönüşüm, hatayı TFRS tablolarına taşır.
- Hesapların TFRS kalemlerine eşlenmesi: Her yasal hesap, TFRS finansal tablolarındaki bir kaleme bağlanır. Bu eşleme bir kez doğru kurulduğunda her dönem yeniden kullanılır.
- Sınıflandırma düzeltmeleri: Tutarı değiştirmeyen ama yerini değiştiren kayıtlar. Örneğin kısa ve uzun vadeli ayrımının vadeye göre yeniden yapılması.
- Ölçüm düzeltmeleri: Tutarı değiştiren kayıtlar. Aşağıdaki tabloda tipik örnekler var.
- Ertelenmiş vergi: Düzeltmelerin yarattığı muhasebe–vergi farkları üzerinden ertelenmiş vergi hesaplanır.
- Tabloların ve dipnotların hazırlanması: Düzeltilmiş mizandan finansal tablolar ve dipnotlar üretilir.
Tipik ölçüm düzeltmeleri
| Alan | Yasal kayıtlarda sık görülen uygulama | TFRS’de dikkate alınan |
|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | Ödendiğinde gider yazılması | Aktüeryal yöntemlerle hesaplanan karşılık |
| İzin karşılığı | Genellikle kayda alınmaması | Kullanılmamış izinler için yükümlülük |
| Şüpheli alacaklar | Vergi mevzuatındaki koşullara bağlı karşılık | Beklenen kredi zararı yaklaşımı |
| Vadeli alacak ve borçlar | Nominal değer | Gerektiğinde reeskont / etkin faiz |
| Maddi duran varlıklar | Vergi mevzuatındaki amortisman oranları | Ekonomik ömre dayalı amortisman, değer düşüklüğü testi |
| Kiralamalar | Kira ödemesinin gider yazılması | Kullanım hakkı varlığı ve kira yükümlülüğü (TFRS 16) |
| Hasılat | Fatura esaslı | Edim yükümlülüğünün yerine getirilmesine göre (TFRS 15) |
Her şirkette her düzeltme gerekmez; hangilerinin önemli olduğu, şirketin faaliyetine ve önemlilik değerlendirmesine bağlıdır.
Dönüşümü tekrarlanabilir kılmak
Dönüşüm her yıl baştan yapıldığında üç sorun ortaya çıkar: zaman kaybı, tutarsızlık ve denetlenebilirlik eksikliği. Bunları önlemenin yolu:
- Hesap eşlemesinin sabitlenmesi: Yeni açılan hesaplar dışında eşleme değişmez.
- Düzeltmelerin kataloglanması: Her düzeltme türü için hesaplama yöntemi, veri kaynağı ve kayıt şablonu yazılır.
- Önceki dönem düzeltmelerinin devri: Geçmiş dönem düzeltmelerinin açılış bakiyelerine etkisi sistematik olarak izlenir.
- Kanıtın dosyalanması: Her düzeltmenin dayanağı, denetçinin ve sonraki dönemde çalışacak kişinin anlayabileceği biçimde saklanır.
Bu yaklaşımın yazılım olarak nasıl kurulabileceğini TFRS/IFRS Raporlama Yazılımı çalışmasında anlattım.
TFRS mi, BOBİ FRS mi?
Dönüşümün kapsamı uygulanacak çerçeveye göre değişir. BOBİ FRS’de bazı konularda daha sade yaklaşımlar bulunduğundan düzeltme sayısı daha az olabilir. İki çerçeve arasındaki farkları TFRS ve BOBİ FRS farkları yazısında ele aldım.
Sık sorulan sorular
Dönüşüm için ayrı bir muhasebe yazılımı gerekir mi?
Zorunlu değildir. Küçük ve orta ölçekli dönüşümler iyi yapılandırılmış tablolarla yapılabilir. Ancak işlem hacmi ve düzeltme sayısı arttıkça, eşleme ve düzeltmeleri sistematik olarak yöneten bir araç zaman ve hata açısından fark yaratır.
Dönüşüm yasal defterleri değiştirir mi?
Hayır. TFRS düzeltmeleri yasal defterlere işlenmez; ayrı bir raporlama katmanında tutulur. Yasal kayıtlar vergi mevzuatına göre tutulmaya devam eder.